23 Μαρ. 2020

Μια πρακτική φιλοσοφική συζήτηση

Η νοσούσα φύση

και η πανδημία

Εδώ και καμιά τεσσαρακονταετία το φαινόμενο της όξινης βροχής στη Γερμανία (προκληθέν από τα βιομηχανικά απόβλητα στον ατμοσφαιρικό αέρα) εξαφάνισε μεγάλες δασικές εκτάσεις στη χώρα -ανάμεσά τους έπληξε τον Μέλανα Δρυμό. Πολιτική απόρροια εκείνου του δραματικού γεγονότος ήταν η εμφάνιση στο προσκήνιο του κόμματος των Πρασίνων. Ένα κόμμα που έκτοτε διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη Γερμανία, με συμμετοχή σε κυβερνήσεις συνεργασίας με το SPD και τον Γιόσκα Φίσερ κορυφαία προσωπικότητα του κόμματος, υπουργό Εξωτερικών και αντικαγκελάριο.  

Ευρύτερη πολιτική συνέπεια εκείνων των εποχών ήταν η εμφάνιση ενός διεθνούς κινήματος πρασίνων, κυρίως στην Ευρώπη, αν και μόνο στη Γερμανία ένα κόμμα περιβαλλοντιστών έπαιξε τόσο σημαντικό ρόλο.

Σήμερα, τα τελευταία 2-3 χρόνια με μεγάλη έμφαση, λόγω του φαινομένου της Κλιματικής Αλλαγής και των πρωτοφανούς κλίμακας ζημιών από πυρκαγιές, πλημμύρες και άλλες φυσικές καταστροφές (σ’ όλες της ηπείρους του πλανήτη μας, δηλαδή με γενικευμένο τρόπο), το θέμα του περιβάλλοντος έχει επανέλθει σε πολύ πιο ευρεία, πιεστική και πολύ πιο απτή σε πολιτικά αιτούμενα βάση.

Η εμφάνιση της πανδημίας, συμπίπτει με αυτήν την οικονομική, καταναλωτική και κλιματολογική συγκυρία, ενώ στο περιθώριο της παγκοσμιοποίησης τίθεται ολοένα και πιο έντονα το «ηθικό ζήτημα» των επιλογών της ανθρωπότητας.

Ενώ πρακτικά και επιστημονικά (δηλαδή σε επίπεδο τεχνοκρατικού ορθολογισμού) καμιά σχέση δεν μπορούν να έχουν οι επιπτώσεις της Κλιματικής Αλλαγής με την εμφάνιση ενός καινούριου ιού, ηθικά και ψυχολογικά γεννάται ένα ερώτημα: Μπορεί το είδος των ανθρώπων να διατηρεί αλώβητη την ψευδαίσθηση ότι υγιαίνει και εξελίσσεται κανονικά και με διαρκή εκθετική πρόοδο, όταν διαβιεί σε περιβάλλον που νοσεί; Ή, απλά, η νοσούσα (ανθρώπων ένεκεν) φύση θα έβρισκε τον τρόπο κάπως, κάποια στιγμή, με γενικευμένο τρόπο να στείλει το μήνυμα της αρρώστιας, σε παγκόσμια κλίμακα;

Δεν περιμένω (ούτε αναζητώ), βεβαίως, ορθολογικές απαντήσεις σε  «μη ορθολογικά» ερωτήματα! Γι’ αυτό και η όποια απάντηση θα μπορούσε σήμερα να δοθεί σ’ αυτήν τη φιλοσοφική συζήτηση (θαρρώ, όμως, πως ίσως είναι η πιο πρακτική -αν και φιλοσοφική- συζήτηση παρά ποτέ) μπορεί αναζητηθεί μόνο στην ηθική πτυχή των πραγμάτων.

Ναι, ποτέ δεν θα αποδειχτεί ότι ο ιός οφείλεται στην Κλιματική Αλλαγή (δηλαδή μια ανθρώπινη επίπτωση στις λειτουργίες της Φύσης). Ναι, θα το ξεπεράσουμε κι αυτό και θα ξαναγυρίσουμε κάποια στιγμή σε κάποιο είδος κανονικότητας. Ναι, θα ξαναπιάσουμε το νήμα της πολιτικής, από ‘κει όπου το αφήσαμε όταν ξέσπασε η πανδημία. Ναι, θα αυτοεπιβεβαιωθούμε για μιαν ακόμη φορά ως έμβιο είδος για την επικυριαρχία μας επί παντός.

Υπάρχει, όμως, άραγε, άλλη μεγαλύτερη απόδειξη αφροσύνης ότι ξέρουμε ήδη από σήμερα ότι όταν όλα περάσουν και όταν θα είμαστε ξανά «υγιείς» στις δραστηριότητες της καθημερινότητάς μας, μέσα στην ίδια νοσούσα Φύση θα συνεχίσουμε να δρούμε; 

Ναι, ένας επόμενος ιός, κάποια στιγμή στο μέλλον θα εμφανιστεί και θα απειλεί να μας αφανίσει. Ναι, και τότε θα έχουμε ηθικά και πρακτικά ζητήματα να θέσουμε και να αναζητήσουμε τον χειρισμό τους. Ναι, και κάθε φορά θα ξεχνάμε τις αστοχίες μας. Ναι, οι πυρκαγιές οι πλημμύρες και το λιώσιμο των πάγων θα επιταθούν και οι ζημιές θα είναι μεγαλύτερες. Ναι, κάθε φορά θα είναι και χειρότερα, αφού η συσσώρευση της παθογένειας θα προοιωνίζεται επιδείνωση.  

Και ίσως (ο μη γένοιτο, και μπορούμε να το αλλάξουμε, αφού έχουμε τα μέσα, τα κίνητρα και τον τρόπο) η μεγαλύτερη τιμωρία μας είναι ότι συνεχίζουμε να υπάρχουμε, χωρίς να αλλάζουμε ότι μας πλήττει –αρκεί ποτέ το κακό να μη φτάνει να μας καταστρέψει ολοσχερώς.  

Τόση αλαζονεία στο νοήμον είδος μας, είναι ένδειξη ανετοιμότητας να απολαύσει τους καρπούς της διανοητικής υπεροχής του έναντι των άλλων ειδών. Συνιστά βλακεία μνήμης. Δηλαδή, απροθυμία συσσώρευσης εμπειρίας και αξιοποίησης γνώσεων. Η προσφυγή στη γενεαλογία της ίδιας της μαθησιακής διαδικασίας είναι αναγκαία. Ειδεμή, τα παιδιά των ανθρώπων θα είναι ολοένα και πιο μορφωμένα από τους προηγούμενους, αλλά την ίδια ώρα όλο και πιο δυστυχή.