29 Απρ. 2020

Η διπλωματία της πανδημίας

Οικονομία εναντίον Υγείας 

Η αλήθεια είναι ότι εδώ και καιρό η ένταξη των δύο -κατ’ αρχάς άσχετων μεταξύ τους- πεδίων του τίτλου σε αντιμαχόμενα στρατόπεδα, ως προς τον τρόπο με τον οποίο η κάθε πλευρά θεάται έναν καλύτερο κόσμο στο μέλλον, έχει επισυμβεί. Ανατρέχοντας στα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της ανθρωπότητας, ως οργάνωσής μας σε κοινωνίες στον 21ο αιώνα, διαπιστώνουμε ότι προϊόντος του χρόνου η αντίφαση ανάμεσα στον στόχο να είναι εύρωστες οι οικονομίες μας, από τη μία, και τον σκοπό να είμαστε  υγιείς, από την άλλη, μεταβάλλεται σε εγγενές πολιτικό χαρακτηριστικό της εποχής μας. Κάτι που θα έπρεπε -και θα μπορούσε- να είναι επάλληλη στόχευση και των δύο, αλλά αποδείχτηκε ότι δεν ήταν….

Κλασσικά παραδείγματα τούτου, οι ανθρώπινες δραστηριότητες που προκαλούν αποδεδειγμένα σοβαρές συνέπειες στην υγεία των πληθυσμών, τοπικές (π.χ. ένα εργοστάσιο που ρυπαίνει τοπικά το περιβάλλον) ή και παγκόσμιες (όπως η Κλιματική Αλλαγή. Και φυσικά, σ’ έναν «οικονομο-κρατούμενο» πλανήτη, τα κόστη έχουν αρχίσει να προσμετρώνται

Σε τέτοιο παγκόσμιο σκηνικό η πανδημία επελαύνει παράγοντας την πρώτη γενιά διπλωματικής πολιτικής περί την Υγεία. Ο πρόεδρος Τραμπ προαναγγέλλει ενδεχόμενη έγερση απαιτήσεων σε βάρος της Κίνας, προς αποκατάσταση της βλάβης που προκαλεί ο κορωναϊός στην αμερικανική οικονομία. Δεν γνωρίζω ποτέ άλλοτε τέτοιο ανάλογο περιστατικό. Πολύ περισσότερο, αυτή η εξέλιξη διανθισμένη από τη συνομωσιολογία ότι ο ιός είναι προϊόν εργαστηρίου και σκοπίμως ή εξ αμελείας διέρρευσε στον πληθυσμό, παράγει ήδη μια νέα γενιά συσχετισμών δύναμης, που ξεπερνάνε την οικονομικές και στρατιωτικές αποτιμήσεις ισχύος κάθε χώρας στην κατάταξή τους στις μεγάλες δυνάμεις της εποχής.

Όμως, και σε πιο μικρές κλίμακες ανιχνεύεται το φαινόμενο τέτοιας διπλωματίας της Υγείας. Επί παραδείγματι, ήδη η Ελλάδα «πουλάει» για τον τουρισμό της την εντύπωση ότι τα πήγε καλά  με την πανδημία. Και την ίδια ώρα, Γερμανοί υπουργοί διακηρύσσουν προς τους πολίτες τους να ξεχάσουν τις φετινές διακοπές τους στο ηλιόλουστο μεσογειακό τοπίο.    

Το φαινόμενο, αναμφίβολα αποτυπώνει την υποχώρηση της οικονομίας ως κύριου παράγοντα λήψης των πολιτικών αποφάσεων. Από την άλλη πλευρά, μέσα σ’ ένα σκηνικό «ελέγχου» της πανδημίας (εν πολλοίς κατασκευασμένο) η οικονομία μόλις τώρα αρχίζει να αντεπιτίθεται, επαναδιεκδικώντας τον πρώτο λόγο. Ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε δηλώνει ανοιχτά ότι δεν μπορεί η Υγεία να επικαθορίζει τις πολιτικές αποφάσεις, με το αδιανόητο για εκείνον από τη ματιά της λογικής επιχείρημα ότι η φτώχεια θα έχει επιπτώσεις στη δημόσια Υγεία. Λες και επί μία δεκαετία στην Ελλάδα η επιβληθείσα φτώχεια δεν έπληξε καίρια (μαζί με την πολιτική διαφθορά) το δημόσιο σύστημα Υγείας, ούτε είχε συνέπειες στη δημόσια Υγεία στην πατρίδα μας…

Σε κάθε περίπτωση, αυτή η πρωτοφανής διαμάχη πολιτικού ενδιαφέροντος ανάμεσα στην οικονομία και τη (δημόσια)  υγεία, είναι ένα καινοφανές στοιχείο, που όσο γρήγορα κι αν εμπεδωθεί στη διεθνή κοινή γνώμη ότι η εντύπωση ότι η πανδημία ήταν «κακό που πέρασε», έχει ήδη αφήσει επιρροές στην οργάνωση των κοινωνιών μας. Οι πρώιμες αναφορές από προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις διεθνώς στη θέση ότι η πανδημία δικαίωσε τα δημόσια συστήματα έναντι των ιδιωτικών δομών Υγείας, και εμμέσως ότι με την πανδημία δικαιώθηκε και η πολιτική επιλογή του «κοινωνικού κράτους», αποδεικνύουν την αυτόματη θά ‘λεγε κανένας (επανα)πολιτικοποίηση του ζητήματος της Υγείας των πολιτών. Ενώ, βεβαίως δεν θα χρειαζόταν μια πανδημία για να επικαιροποιηθεί η διαπίστωση ότι το κοινωνικό κράτος αποτελεί  αξεπέραστο ως σήμερα μέσο εξισορρόπησης των βιαιοτήτων που παράγει η καπιταλιστική οικονομική διαδικασία και όπλο τεράστιας ποιοτικής αναβάθμισης της κοινωνικής οργάνωσης.

Δε γνωρίζω σε ποιο βαθμό η διπλωματία της Υγείας θα συνεχίσει να επιδρά τόσο καίρια σ’ έναν ραγδαία μεταβαλλόμενο κόσμο. Πιθανολογώ ότι σε πρώτη φάση η οικονομία θα επανακάμψει στην πρωτοκαθεδρία των παραγόντων που διαμορφώνουν το πλαίσιο λήψης των πολιτικών αποφάσεων. Φοβάμαι, μάλιστα, ότι αυτή η «επιστροφή» της οικονομίας εις θέσιν «ατμομηχανής της πολιτικής» θα μπορούσε να επέλθει με σοβαρό κόστος σε ανθρώπινες ζωές λόγω του κορωναϊού, αν και θα συνοδευόταν από μια «επικοινωνία διαχείρισης του δεύτερου γύρου συνεπειών της πανδημίας».

Ωστόσο, ό,τι και να ακολουθήσει, ήδη οι αναφορές και οι επεμβάσεις του ΟΗΕ και του ΠΟΫ σε ζητήματα διεθνούς διπλωματίας και οι προειδοποιήσεις (ακόμη και σε δραματικούς τόνους) ότι με την πανδημία υπογραμμίζεται όσο ποτέ εντονότερα εδώ και κανέναν αιώνα, η ανάγκη αναβάθμισης του βάρους της ανθρώπινης ζωής στο αξιακό πλέγμα που ισχύει στην εποχή μας, είναι ιστορικής σημασίας και δίνουν τον τόνο!

Δεν μπορώ να εικάσω αν αύριο οι πόλεμοι θα γίνονται εξ αφορμής μιας πανδημίας, αντί για τη διεκδίκηση πλουτοπαραγωγικών πόρων, όπως γίνεται μέχρι τις μέρες μας. Άλλωστε η μέριμνα αποφυγής του πολέμου ως μέσου επίλυσης οιωνδήποτε διαφορών, οφείλει να προηγείται πάντων. Όμως, το διλημματικού τύπου ερώτημα, όπως τίθεται, υγειονομική διασφάλιση εναντίον του ιού ή βαθύτερη οικονομική κρίση ένεκα τούτου, ανοίγει έναν πολύ κακό λογαριασμό στην παγκόσμια συζήτηση για το κοινό μας μέλλον. Κι αυτό αναμφίβολα θα το βρούμε μπροστά μας!