23 Μαϊ. 2016

Η φιλοσοφία της κρίσης

Αναζητείται απεγνωσμένα ο Αριστοτέλης

Δισέλιδο αφιέρωμα στο Έτος Αριστοτέλη και στο αφιερωμένο στον αρχαίο έλληνα φιλόσοφο παγκόσμιο συνέδριο στη Θεσσαλονίκη, φιλοξένησε η ιταλική La Repubblica με τίτλο «Αναζητείται απεγνωσμένα ο Αριστοτέλης». 

Το βασικό άρθρο, που υπογράφεται από το δημοσιογράφο E. Livini, καταγράφει τη σημασία του φιλοσοφικού στοχασμού του Αριστοτέλη για το σύγχρονο κόσμο, και ιδίως για τη σύγχρονη Ευρώπη» και φιλοξενεί δηλώσεις της διοργανώτριας του συνεδρίου Καθ. Δ. Σφενδόνη-Μέντζου, και Ιταλών αριστοτελιστών. Παράλληλα, συνδέει τα «μαθήματα» του Αριστοτέλη με την κατάσταση στην Ελλάδα, με αναφορές στο προσφυγικό και στην οικονομική κρίση: Το άρθρο συνοδεύεται από γραφικά με φωτογραφίες επικαιρότητας και στατιστικά της κρίσης, ενώ ο υπότιτλος του είναι: «2400 χρόνια από τη γέννησή του, στη Θεσσαλονίκη τιμάται ο μεγάλος φιλόσοφος, τόσο για μία προσφυγή σε ένα ένδοξο παρελθόν, όσο και για να φωτισθεί ένα καταστροφικό παρόν. Ίσως ξεκινώντας από ένα παλιό του μάθημα: "Το χρήμα πρέπει να είναι μέσο όχι σκοπός"». 

Η επέτειος της γέννησης του Αριστοτέλη θα εορτασθεί με μία «γλυκόπικρη» γιορτή, σημειώνει ο δημοσιογράφος: γλυκιά, διότι ο κόσμος δεν τον έχει ξεχάσει, επεξηγεί, αφού «δεκάδες επιστήμονες, φιλόσοφοι και καθηγητές προερχόμενοι από κάθε γωνιά του κόσμου -με επικεφαλής τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας, κ. Προκόπη Παυλόπουλο- συγκεντρώνονται στη Θεσσαλονίκη για ένα είδος φεστιβάλ Woodstock του πολιτισμού αφιερωμένο στο έργο του». «Πικρή διότι -όπως θα έλεγε ο ίδιος- ο άνθρωπος είναι ένα πολιτικό ζώο και η καθημερινή πραγματικότητα στην Ελλάδα -ακόμη και δύο βήματα από την πρωτεύουσα την πρωτεύουσα της Μακεδονίας- είναι εκεί για να μας θυμίζουν ότι η ουτοπία της δημοκρατίας “ελεύθερων και ίσων πολιτών”, όπως ο ίδιος ονειρευόταν, εξακολουθεί να είναι, στην πραγματικότητα, μία ουτοπία», συμπληρώνει. «Εκατό χιλιόμετρα βόρεια του Λευκού Πύργου βρίσκονται δέκα χιλιάδες μετανάστες στην Ειδομένη, στη σκιά του συρματοπλέγματος που εμποδίζει τη φυγή από τον πόλεμο και τη δυστυχία», σχολιάζει. «Και έξω από τις αίθουσες που θα φιλοξενήσουν συνέδρια και συζητήσεις, οι δρόμοι της πόλης είναι σημαδεμένοι από τα σημάδια της χωρίς τέλος κρίσης της χώρας, από ένα τσουνάμι που έκαψε το ένα τέταρτο της εθνικής οικονομίας, αφήνοντας χωρίς δουλειά έναν στους τέσσερις έλληνες και διαιρώντας την Ευρώπη σε Βόρεια και Νότια, σε γεράκια της λιτότητας και περιστέρια της αλληλεγγύης». 

«Το νήμα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ανάμεσα στα μαθήματα του Αριστοτέλη για στο Μεγάλο Αλέξανδρο και τις διαπραγματεύσεις με την Τρόικα στο Eurogroup, είναι λεπτότερο από ό, τι νομίζετε», σχολιάζει ο δημοσιογράφος. «Η Αθήνα είναι σήμερα η πιο οφθαλμοφανής ένδειξη του κινδύνου μιας Ένωσης που δεν είναι αυτό που ελπίζαμε ότι θα ήταν», δηλώνει ο Enrico Berti, ο Ιταλός επίτιμος πρόεδρος του Διεθνούς Ινστιτούτου Φιλοσοφίας και ειδικός προσκεκλημένος στο συνέδριο της Θεσσαλονίκης. Η ιδανική Πόλις που φαντάσθηκε ο φιλόσοφος από τα Στάγειρα, -«ένας κόσμος όπου όλοι πρέπει να συμμετέχουν, κυβερνώντας ορθά όταν βρίσκονται στην εξουσία και απολαμβάνοντας στη συνέχεια τα οφέλη του να κυβερνώνται ορθά από τους άλλους», συνοψίζει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Πάδοβας- «αποτελεί με το δικό της τρόπο μία πρόδρομη κριτική των θεμελιωδών αξιών της Ε.Ε., πριν αυτή υπάρξει», σχολιάζει ο δημοσιογράφος. «Αξιών που κατά ειρωνεία της τύχης κινδυνεύουν τώρα να καταρρεύσουν ακριβώς κάτω από τον Παρθενώνα, σε μια χώρα στο καναβάτσο, παρασυρμένη από ένα σύγχρονο δράμα, όπου οι οφειλές, η αξία του χρήματος και οι στρεβλώσεις της οικονομίας της αγοράς -άλλα εξαιρετικά σύγχρονα θέματα των αρχαίων έργων του Αριστοτέλη- παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο». «Η ιδέα ότι η Ευρώπη θα βρεθεί στη Θεσσαλονίκη για να συζητήσει για τον πολιτισμό των ριζών της και όχι για το ΑΕΠ εξακολουθεί να είναι ένα καλό σημάδι», δηλώνει ο Mario Vegetti, Ιταλός ειδικός επί της ελληνικής φιλοσοφίας. 

Οι καιροί βέβαια έχουν αλλάξει, σημειώνει ο δημοσιογράφος, και η παγκόσμια οικονομία είναι πιο περίπλοκη από την ενάρετη ένωση «οίκου» και «νόμου», όπως τη συνόψισε ο μακεδόνας φιλόσοφος το 330 π.Χ.. Ωστόσο, η αξία των μηνυμάτων του Αριστοτέλη (που όπως σημειώνει παρενθετικά συμπεριλήφθηκε από την γερμανική εφημερίδα Bild στους 50 λόγους για τους οποίους οι Γερμανοί αγαπούν την Αθήνα, «θα τρίζουν τα κόκκαλά του», σχολιάζει ο δημοσιογράφος) δεν έχει ξεθωριάσει. «Η έμφαση που έδωσε στην έννοια της αυτάρκειας μπορεί να φαίνεται απαρχαιωμένη -για παράδειγμα», δηλώνει ο Chris Hann, του Max Planck Institut, «αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι. Απλώς εφαρμόζει την έννοια του “οίκου” σε διαφορετικά επίπεδα». «Η αίσθηση της πολιτιστικής ταυτότητας και της κοινωνικής αλληλεγγύης στην ευρωπαϊκή ήπειρο είναι μια καθαρή υποκρισία», προσθέτει ο Chris Hann, δεδομένου ότι η μεταχείριση που επιφυλάχθηκε στους έλληνες στην εποχή της λιτότητας είναι τέκνο των συμφερόντων των θεσμών περισσότερο από όσο της κοινότητας. Μία σημαία παρά μία πραγματική αξία». Αυτή τη στιγμή είναι πιο αριστοτελικό το ΔΝΤ, που ζητά μείωση του χρέους, παρά οι Βρυξέλλες, που για κοντόφθαλμα και βραχυπρόθεσμα συμφέροντά τους (τις γερμανικές εκλογές του 2018) δεν θέλουν να κάνουν παραχωρήσεις, σχολιάζει ο δημοσιογράφος. 
Οι παλιές κατηγοριοποιήσεις παραμένουν έγκυρες και αιώνιες, ανανεούμενες με το πέρασμα των αιώνων, τονίζει ο δημοσιογράφος, με τον Καθηγητή Berti να σημειώνει ότι και η ιδέα της «Πόλεως» έχει αλλάξει εμφάνιση: : «Δύο χιλιάδες χρόνια πριν ήταν μία μικρή και αυτάρκης πραγματικότητα, τώρα ακόμη και τα εθνικά κράτη δεν είναι αυτάρκη. Ο κόσμος είναι αλληλένδετος, η αίσθηση της κοινότητας εκτείνεται πολύ πέρα από τα όρια των συνόρων. Ούτε η Ε.Ε. είναι πλέον αυτάρκης. Αυτό θα απαιτούσε μια παγκόσμια πολιτική κοινωνία. Θα ήταν ένα θεμελιώδες βήμα και ωστόσο, αντί αυτού, γυρίζουμε προς τα πίσω, όπως καταδεικνύει αυτό που έχει συμβεί στην Ελλάδα». 

«Ο δρόμος για την ιδανική κοινότητα, με λίγα λόγια, παραμένει μακρός, αλλά η επιρροή του μακεδόνα στοχαστή στη διαδρομή προς τη γραμμή του τερματισμού είναι πολύ ζωντανή ακόμα και σήμερα, παρά τις ατυχίες μεταξύ Αθήνας και Βρυξελλών», σχολιάζει ο δημοσιογράφος. «Υπάρχει ένας νεο-αριστοτελισμός, ηθικός και πολιτικός, διαδεδομένος στο γερμανικό και αγγλοσαξονικό σκέψης, ένα μοντέλο στοχασμού επί της πολιτικής σε μια φιλελεύθερη λογική και όχι ουτοπική», σημειώνει ο Μ. Vegetti. Ωστόσο, πρέπει να αντιμετωπίσει έναν πλανήτη όπου ο υπ 'αριθμόν ένα εχθρός του σταγειρίτη φιλόσοφου, το χρήμα ως μέσο μόνο για να συσσωρεύονται περισσότερα χρήματα - επιβάλλει τη γραμμή, σημειώνει ο δημοσιογράφος, σημειώνοντας ότι είκοσι τέσσερις αιώνες πριν δεν στοιχημάτιζαν σε παράγωγα ούτε συνέδεαν το μέλλον μίας χώρας με επιτόκια δανεισμού, όπως συνέβη σε Ελλάδα και Ιταλία. «Ο Αριστοτέλης ήταν αντίθετος στην κερδοσκοπία, το να αποκτά κανείς χρήματα μέσω χρημάτων ήταν μία διαστροφή για αυτόν», σημειώνει ο ιταλός ερευνητής, που τονίζει ότι για τον Αριστοτέλη οικονομία ήταν η τέχνη της ανταλλαγής πλεονάσματος προϊόντων, όπου το χρήμα έκανε απλώς τη συναλλαγή ευκολότερη: «ένα μέσο, όχι σκοπός». «Μισούσε το χρέος και τα έντοκα δάνεια, τα δύο όπλα που γονάτισαν την Ελλάδα τα τελευταία χρόνια της λιτότητας», σημειώνει ο δημοσιογράφος. Κάποιοι ίσως λένε ότι πρόκειται για απαρχαιωμένα οράματα πριν από την ύπαρξη του καπιταλισμού, όπως το όνειρο ενός κόσμου που αναγνωρίζει ίσα δικαιώματα και καθήκοντα, υπογραμμίζεται, ωστόσο οι αποτυχίες των ανεξέλεγκτων χρηματαγορών, που βασιλεύουν στην εποχή μας, θα επανέλθουν στις συζητήσεις στη Θεσσαλονίκη τις επόμενες ημέρες, με τη δύναμη των ιδεών που εξακολουθούν να είναι επίκαιρες. 

«Ο Αριστοτέλης έθεσε τα θεμέλια για τις έννοιες της δημοκρατίας, της ιδιότητας του πολίτη και της κοινότητας», σημειώνει η Καθηγήτρια Δήμητρα Σφενδόνη-Μέντζου, επικεφαλής του Κέντρου Διεπιστημονικών Μελετών για το φιλόσοφο και «ψυχή του Συνεδρίου», «τώρα περισσότερο από ποτέ χρειαζόμαστε τις ιδέες του για να επαναπροσδιορίσουμε τις αξίες αυτές, μαζί με εκείνες της ίδιας της ανθρωπότητας». «Η ιδέα μιας κοινωνίας της γνώσης είναι η ίδια σύνθεση της νεωτερικότητας και θα είναι η πραγματική πρόκληση του εικοστού πρώτου αιώνα», σημειώνει ο Καθηγητής Ennio De Bellis, του Πανεπιστημίου του Σαλέντο. «Η γνώση είναι το αληθινό όπλο για να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία, επειδή βοηθά να διακρίνουμε τη δικαιοσύνη από την καταπίεση σε μια όλο και πιο σύνθετη κοινωνία, που κυμαίνεται από την επιστήμη και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης μέχρι τη χρηματοοικονομία». «Λέξεις που σε μια Ελλάδα σε κρίση, όπου η λιτότητα έχει διευρύνει σε μεγάλο βαθμό το κοινό των φτωχών και της κοινωνικής αδικίας είναι επίκαιρες σήμερα ακριβώς όπως πριν από είκοσι τέσσερις αιώνες», καταλήγει ο δημοσιογράφος.