13 Ιαν. 2022

Γιατί αποσταθεροποιείται η κεντρική Ασία

Γεωπολιτικός τυχοδιωκτισμός

και ΕΕ πιο αδύναμη παρά ποτέ

Καθώς ρώσοι ένοπλοι ολοκληρώνουν τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στο Αλμάτι, πάνω στα αποκαΐδια μίας από τις πιο ενδιαφέρουσες εδαφικές περιοχές του πλανήτη, στοιβάζονται οι συνέπειες του διάχυτου διεθνούς παρεμβατικού τυχοδιωκτισμού, δυνάμει δημιουργώντας εκεί την κρισιμότερη ζώνη αποσταθεροποίησης ολόκληρης της ανθρωπότητας. Παραμένει ως εξαιρετικά ενδεικτικό το στοιχείο ότι όλες οι αναλύσεις κάθε προέλευσης και ετερόκλητων σκοπιμοτήτων που δημοσιεύονται αυτές τις μέρες, σχεδόν όλες, είτε ένεκα της ασύγγνωστης αφελείας που γενικώς διαπερνάει την αίσθηση των διεθνών κέντρων λήψης των αποφάσεων για τις γεωπολιτικές πραγματικότητες της υφηλίου τον 21ο αιώνα, είτε εξαγοράς ένεκεν, δεν εντοπίζουν το στοιχείο που ορίζει το τεράστιο ειδικό βάρος του Καζακστάν: ότι είναι η μόνη περιοχή της Γης όπου συνωστίζονται συμφέροντα όλων των μεγάλων δυνάμεων της εποχής μας, της Ρωσίας, τις Κίνας της Ινδίας και των ΗΠΑ. (...τώρα, οι ΗΠΑ τί δουλειά έχουν εκεί, άλλη συζήτηση, που μόνον ακροθιγώς θα θίξουμε σήμερα...)  

Πρέπει ακόμη να σημειωθεί ότι στο Καζακστάν ανιχνεύονται και συμφέροντα όλων των δευτερευουσών δυνάμεων του περιφερειακού ασιατικού σκηνικού (Ιράν, Σ. Αραβία και Τουρκία), που επίσης ενδιαφέρονται, είτε εμμέσως είτε αμέσως, για τις εξελίξεις στη χώρα.

Τέλος, υπάρχει και η ανάμιξη τριτευόντων για την περιοχή διεθνών παραγόντων, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα όλων την πλήρη δορυφοροποίηση της ΕΕ στο άρμα αμερικανικών γεωπολιτικών σκοπιμοτήτων του 21ου αιώνα, αν και σχεδόν διά γυμνού οφθαλμού διακρίνεται πόσο προσβλητικά και επιβεβαιωτικά του ήσσονος ρόλου και με τάσεις περαιτέρω αποδυνάμωσης της ΕΕ, ως δύναμης με επιθυμίες πρόσκτησης διεθνούς λόγου, λειτουργεί αυτή η δορυφοροποίηση.

Βεβαίως, ολοκληρες σελίδες θα μπορούσαν να καταγράφουν στη συνέχεια τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά του Καζακστάν και όλα να τελείωναν εκεί. Αυτό κάνουν οι περισσότεροι αναλυτές. Η έκταση της χώρας, 9η στον κόσμο αλλά και το «μεγαλύτερο περίκλειστο κράτος του κόσμου», (που είναι ίση με την έκταση Γερμανίας + Γαλλίας + Ισπανίας + Ιταλίας + Πολωνίας + Βαλκάνια), και οι πλουτοπαραγωγικοί πόροι με μεγάλα αποθέματα όλων των στοιχείων του πίνακα του Μεντελέγεφ, είναι πειστικά επιχειρήματα. Όμως, ποτέ αυτά -τα διόλου ασήμαντα, κατά τα άλλα- στοιχεία δεν κατισχύουν της γεωπολιτικής βαρύτητας του Καζακστάν, που είναι ο βασικός λόγος που προκαλεί παγκόσμιο ενδιαφέρον. Διότι όποιος πάρει τον πρώτο λόγο στη χώρα αυτή της κεντρικής Ασίας,  ουσιαστικά ελέγχει το σύνολο των οδών διέλευσης από την δύση στην ανατολή. Κι αυτό τα λέει όλα!      

Ας τα πάρουμε με κάποια σειρά...

Έχω την εντύπωση ότι όλα ξεκινούν από την ψευδαίσθηση όλων των άλλων διεθνών παραγόντων ότι θα υπήρχε ποτέ περίπτωση η Ρωσία να αφήσει απροστάτευτους ρώσους πολίτες στο Καζαστάν (ή και σε οποιοδήποτε άλλο μέρος της πρώην επικράτειας της ΕΣΣΔ, είτε είναι σε χώρες της ρωσικής κοινοπολιτείας, είτε όχι). Αυταπάτη με περικεφαλαία! Αλλά, ταυτόχρονα, αυταπάτη ασυγχώρητη -ιδίως για την ΕΕ- μετά το φιάσκο με τη Κριμαία.

Αλλά αν η Μόσχα δεν είναι διατεθειμένη να παραχωρήσει ούτε χιλιοστό από τις περιοχές άμεσου γεωπολιτικού ενδιαφέροντός της, γιατί θα το έκανε στο Καζακστάν; Οι προδήλως ασήμαντες (και πρακτικά ανόητες) ως προς τη διεθνή επίδρασή τους προειδοποιητικές αναφορές Μπορέλ κατά της Ρωσίας για την ανάμιξή της στο Καζακστάν, εκτός από τη θυμηδία που θα έχουν προκαλέσει στους αξιωματούχους της Μόσχας, πάσχουν και επί του ρεαλιστικού στοιχείου. Διότι, την ίδια ώρα, αν κοιτάξει κανένας προσεκτικά τις τοποθετήσεις των ΗΠΑ και της Κίνας για τη ρωσική ανάμιξη στο Καζακστάν, θα αντιληφθεί διά γυμνού οφθαλμού πόσο πιο προσεκτικές και ισορροπημένες είναι οι αντιδράσεις της Ουάσιγκτον και του Πεκίνου, σε σύγκριση με τους χωρίς αντίκρισμα λεονταρισμούς της ΕΕ. Απ’ αυτήν την οπτική το Καζακστάν διευκόλυνε τη διεθνή κοινότητα να διακρίνει πώς διαμορφώνεται επί της ουσίας το παγκόσμιο γεωπολιτικό σκηνικό του αιώνα μας, όπου δυστυχώς η Ευρώπη θέση έχει ως ο «φτωχός συγγενής» της όλης υπόθεσης. (Tουλάχιστον την ύστατη ώρα, η επανορθωτική της ανεπάρκειας και της ανοησίας του Μπορέλ παρέμβαση του Σαρλ Μισέλ, διεσωσε την τραυματισμενη σοβαρότητα της ΕΕ...)   

ράττομαι της ευκαιρίας να πω λίγα περισσότερα για το στρατηγικό αδιέξοδο στο οποίο έχει περιέλθει η ΕΕ, λόγω των κορυφαίων αστοχιών της πολιτικής της, την τελευταία 20ετία, δηλαδή στο εναρκτήριο γύρισμα του αιώνα μας...

Η διεθνής εικόνα της ΕΕ σήμερα είναι η πιο αδύναμη εδώ και δεκαετίες. Από ουσιώδης διαχειριστής της μετάβασης του παγκόσμιου δυτικού μοντέλου στην εποχή των μετακομμουνιστικών ευρωπαϊκών πραγματικοτήτων από το 1990 και εντεύθεν, και αντί να διεισδύσει από καλή θέση στις προβληματικές που εν τω μεταξύ παρήγαγε η εξέλιξη για τον κόσμο του 21ου αιώνα (περιβάλλον, τεχνολογίες, πολιτισμός κ.λπ.), μετέπεσε σε «κατιναριό» εσωτερικής διαμάχης μεταξύ των χωρών-μελών της για το μοίρασμα της πίτας του πρόσθετου πλούτου που κόμιζαν οι πρώην χώρες του ανατολικού συνασπισμού που «επέστρεφαν» στην Ευρώπη. Αυτή η γερμανικής έμπνευσης επιλογή, είχε (και έχει) ως αποτέλεσμα δύο βασικές συνέπειες:

- Τη μη αναλογική (σε σχέση με την ΕΕ, ως υπερκρατικού οργανισμού) ενίσχυση του γερμανικού δημόσιου ταμείου, δηλαδή τον εμποτισμό των αρχών του ενοποιητικού ευρωπαϊκού προτάγματος, από την ψευδέστατη εντύπωση ότι πρόκειται για οικονομική -αντί να είναι πολιτική- διαδικασία. Και λόγω της μη αναλογικής κατανομής του πλούτου εκ των πρώην σοσιαλιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης προς όφελος της Γερμανίας και εις βάρος όλων των υπολοίπων, εμφιλοχώρησε οριστικά στο συνυπαρκτικό DNA της όλης υπόθεσης μια εσωτερική διχόνοια, που αλλοίωσε στον πυρήνα της τη δοκιμασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης από την επιζήτηση συναινέσεων πολιτικής και πολιτισμικής ώσμωσης σε στυγνή διαπραγμάτευση για τα κονδύλια. (Η σημερινή εικόνα της αλληλοσπαρασσόμενης ΕΕ, με επίδικη διαφορά μεταξύ των χωρών-μελών την αντίδραση στις συνέπειες της πανδημίας στην ευρωπαϊκή οικονομία, αποδεικνύει ότι αυτή παραμένει η κύρια ατζέντα και όλα ως προς τις στρατηγικές σκοπιμότητες της ενοποίησης εξαντλούνται εδώ. …Και αφήνω τους ολέθριους ευρωπαϊκούς χειρισμούς στο ελληνικό ζήτημα, που κλόνισαν καταλυτικά σ’ όλες τις χώρες-μέλη την αντιλαμβανόμενη έννοια του όρου «αλληλεγγύη», που παραμένει τυπικά το στοιχείο-πυρήνας της πορείας ενοποίησης).

- Τη, συνεπεία του προηγούμενου, ένταση στις διακρατικές σχέσεις στο εσωτερικό της ΕΕ, που τροφοδότησε -και τροφοδοτεί- τη διαδικασία ρευστοποίησης της ευρωπαϊκής συνοχής, και ήδη επισσώρευσε κόστος αποχωρήσεων.

Κάπως έτσι, εξηγείται γιατί η ΕΕ σήμερα (μπορεί να) βλέπει την παγκόσμια εικόνα μόνο ως θέαση από το «μπαλκόνι των Βρυξελλών», αδυνατώντας να εμβαθύνει σε στοιχειώδεις νομοτέλειες που συγκροτούν το σύγχρονο διεθνές σκηνικό.

Για να το πω απλότερα: η αποχώρηση της Βρετανίας μοιάζει να συμπαρέσυρε την ΕΕ σε μια κίνηση ανάλογης συρρίκνωσης του διεθνούς λόγου της, με ό,τι καταγράφεται ως αποχώρηση της Βρετανίας από την πάλαι ποτέ ένδοξη και προσοδοφόρα «κοινοπολιτεία» της. Η ρυμούλκηση της ΕΕ από τη Βρετανία σε μια δίνη παρακμής, ως προς τους διεθνείς ρόλους αμφοτέρων, φαίνεται να επικαθορίζει εν είδει επιλόγου την όλη ιστορία του brexit. Διότι, φυσικά όλα τα υπόλοιπα (αλιεία, συνοριακοί περιορισμοί, αποζημιώσεις κ.λπ.), μόνο δευτερεύον και τελικά ιστορικά ανούσιο αποτύπωμα αφήνουν πίσω τους.

Και κάπως έτσι, με θέα της ΕΕ στον κόσμο αποκλειστικά και μόνο από όχι τόσο προνομιούχο πια «μπαλκόνι των «Βρυξελλών»,  δεν απομένουν παρά μόνο δευτερεύοντες ρόλοι για την Ευρώπη!

Όπως ένα πρόσωπο με τα χαρακτηριστικά του «ευρωπαίου» Στόλτενμπεργκ αρμόζει για να επισφραγίζεται η ηγεμονία των ΗΠΑ επί του ΝΑΤΟ (με τον Μακρόν να φαίνεται γραφικός που αντιδρά μόνος σ’ αυτό το ταπεινωτικό σκηνικό), έτσι και ένας Μπορέλ καταντά να επιλέγεται ως υπουργός Εξωτερικών της ΕΕ. Μόνον που με δεδομένο ότι η αμερικανική επικυριαχία στο ΝΑΤΟ διέπεται καταλυτικά εκ του γεγονότος ότι οι ΗΠΑ είναι μέλος της Ατλαντικής Συμμαχίας και (δικαιούνται να) έχουν λόγο σ’ αυτό, πόσο αποσαθρωτικό του διεθνούς κύρους της ΕΕ είναι ότι με τον Μπορέλ οι ΗΠΑ φαίνεται να κυριαρχούν και επί της διαμόρφωσης των κριτηρίων που ορίζουν την εξωτερική πολιτική της ΕΕ; Όπου φυσικά οι αμερικανοί δεν είναι νοητό να έχουν τον οποιονδήποτε λόγο;                

Οι αμερικανο-ευρωπαϊκές σχέσεις σήμερα, μετά το σοκ της εκτροπής Τραμπ (όπως εκτροπή από τα θεμελιώδη του δυτικού δημοκρατικού μοντέλου στην Ευρώπη είναι και ο Ορμπάν αλλά και ο Κυριάκος Μητσοτάκης) δυστυχώς επικαθορίζονται (και στη συνέχεια θα διαφανεί γιατί ευθύνονται οι Βρυξέλλες γι’ αυτό) και βρίσκονται σε πλήρη ευθυγράμμιση με τα ευρωπαϊκά ανακλαστικά του 20ου αιώνα. Του περασμένου αιώνα, δηλαδή, όταν η βιωνόταν η -πραγματική ή πλασματική, μικρή σημασία έχει πια σήμερα- απειλή του Συμφώνου της Βαρσοβίας και του λεγόμενου «σοσιαλιστικού στρατοπέδου». Μόνο που 77 χρόνια μετά τη λήξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, η αμερικανική οικονομική βοήθεια για ανοικοδόμηση της ερειπωμένης από τον πόλεμο Ευρώπης, είναι χρέος που έχει πια αποπληρωθεί εις ολόκληρον από τους ευρωπαίους. Και, μάλιστα, έχει αποπληρωθεί εις πολλαπλούν, με τις ΗΠΑ να έχουν απολαύσει την αμέριστη στήριξη των ευρωπαίων στη σκληρή αναμέτρηση των «υπερδυνάμεων» του 20ου αιώνα  και των «σφαιρών επιρροής» τους, αλλά και την άκριτη συστράτευση της ηπείρου μας στο πλευρό τους στο παγκόσμιας κλίμακας επεμβατικό αμερικανικό μοτίβο εδώ και δεκαετίες.   

Έτσι, τελικά είναι θλιβερό και αποκαλυπτικό του πόσο εσφαλμένες υπήρξαν οι επιλογές της ΕΕ από την κατάρρευση του λεγόμενου «σοσιαλιστικού στρατοπέδου» από το 1990 και εντεύθεν, να (συνεχίζει να) λειτουργεί σήμερα η Ευρώπη περισσότερο ως προκεχωρημένο φυλάκιο των συμφερόντων των ΗΠΑ στην περιοχή της ευρασίας, παρά ως δύναμη με αυτόνομο και αυτεξούσιο λόγος στις παγκόσμιες εξελίξεις.      

Στο σημείο αυτό ακριβώς έχει σημασία να κατανοηθεί η κρίσιμη προσπάθεια της αμερικανικής προεδρίας Ομπάμα, που ήταν η μόνη «αντιμινιστρέισιον» που προσπάθησε να προάγει την διεθνή χειραφέτηση της ΕΕ. Μια προσπάθεια, που ενταφιάστηκε από τις αδιανόητης ελαφρότητας αστοχίες των Βρυξελλών κατά τη λεγόμενη «αραβική άνοιξη» και, τελικά, έπνευσε τα λοίσθια με την «καουμπόικη» προεδρία Τραμπ.

Αυτή η ευκαιρία που χάθηκε δύσκολα θα (επαν)εμφανιστεί στο προβλεπτό μέλλον και γι’ αυτό από ‘δω και πέρα η ανάγκη δόμησης γραμμής αυτόνομης παρουσίας της ΕΕ στο ρευστό διεθνές σκηνικό του 21ου αιώνα θα δοθεί πλέον με επαχθείς όρους, δεδομένου ότι η προεδρία Μπάιντεν δεν έχει κρύψει τις προθέσεις της προς επανενεργοποίηση του επεμβατικού αμερικανικού λόγου από τα Ουράλια ως τον Ειρηνικό (η αντίστιξη στο «από τα Ουράλια ως τον Ατλαντικό», που υπήρξε η σύνοψη του ρόλου του ΝΑΤΟ στην περιοχή μας επί 7 συναπτές δεκαετίες).  

Οι κάτοικοι -αλλά και η ηγεσία- του Καζακστάν (για να γυρίσουμε σ’ αυτό), ποτέ δεν επικαθορίστηκαν ως κεντρικό προσδιοριστικό σημείο της ταυτότητάς τους, από τον μουσουλμανισμό. Ούτε από κάποιο έντονο εθνικό στοιχείο. Το τεράστιο εδαφικό «γήπεδο» της χώρας ως τόπος διελεύσεων λειτούργησε ιστορικά. Η συμπερίληψη του Καζακστάν στην επικράτεια της Ε.Σ.Σ.Δ. ακύρωσε κάθε τοπικό χαρακτηριστικό του, αφού όποιος «ήθελε κάτι» από την περιοχή, διαπραγματευόταν με τη Μόσχα. Οι δε πλουτοαραγωγικοί πόροι της χώρας, επί δεκαετίες δεν αντλήθηκαν, στο πλαίσιο της μακροπρόθεσμης στρατηγικής της κομμουνιστικής ηγεσίας, που ήταν οι πόροι αυτοί να διατηρηθούν ως μελλοντικό απόθεμα, εντασσόμενοι στην τότε γεωπολιτική στάση της Μόσχας σε ό,τι αφορά τη διαχείριση της ευρύτερης "σιβηρικής" ζώνης.

Μ’ άλλα λόγια, στο Καζακστάν σήμερα ξανά το τεράστιο εδαφικό «γήπεδό» του έλκει το ενδιαφέρον σχετικά με την τύχη του. Και, για να γυρίσουμε στις αρχικές διαπιστώσεις μου, σ’ αυτό το γήπεδο τον προνομιακό λόγο έχει η Ρωσία και θα τον ασκήσει πλήρως!

Μόνο που έτσι, αποκαλύπτεται κάτι δυσοίωνο: Αν είναι στην εποχή μας να προκληθεί στον κόσμο κάποια ευρύτερη αναστάτωση και να παραχθουν προϋποθέσεις πολεμικής αναμετρησης ευρείας κλίμακας, μόνο στην κεντρικη ασία συντρέχουν τα δεδομένα προς τούτο. Η πρόσθετη νευρικότητα τοπικών παικτών (Ρωσία, Ινδία, Ινδία), που έχει παραχθεί στην ζώνη Ασίας-Ινδικού μετά την AUKUS, ασφαλώς δεν λειτούργησε κατευναστικά.   

Την ίδια ώρα η ευθυγράμμιση της Κίνας στη «ρωσική διπλωματική φιλοσοφία» της «μη επέμβασης» άλλων δυνάμεων σε περιοχές όπου η κάθε μία μεγάλη παγκόσμια δύναμη διατηρεί στην εποχή μας τη ζώνη επιρροής της, αποδεικνύει ότι πολύ δύσκολα οι ΗΠΑ θα διεισδύσουν στην κεντρική Ασία (ιδίως μετά την αποχώρηση από το Αφγανιστάν). Και εδώ ακριβώς είναι αυτό που θα μπορούσε να κάνει η ΕΕ: να ασκήσει διαμεσολαβητικο και κατευναστικό ρόλο και να πάψει να παγιδεύεται στη γεωπολιτικη στρατηγικη των μετα-τραμπ ΗΠΑ!

Αν, είτε η ΕΕ μπορέσει (δυστυχώς, πράγμα πολύ απίθανο με την παρούσα πολιτική και ηγεσία) να ασκήσει τέτοιο διαμεσολαβητικο ρόλο, είτε οι ίδιες οι ΗΠΑ επιδείξουν στοιχειώδη προσαρμοστικότητα και ευελιξία και συμπεριφερθούν παραγωγικά (αντί -όπως σήμερα- ως «ταύρος εν υαλοπωλείω» σε περιοχές πράδηλα ανομιμοποίητης επεμβατικής τους δραστηριότητας), τότε θα μπορούσαμε να είμαστε πιο ήσυχοι. Αν όχι, έχουμε κάθε λόγο στην Eυρώπη να είμαστε πολύ ανήσυχοι ότι πλησιαζουμε όλο και περισσότερο στον «μεγάλο πόλεμο του 21ου αιώνα».  

Και στο κακό σενάριο συμβάλλουν οι περίεργες συμφωνίες παρουσίας «χωρών προσκολλήσεως», που κανένα γεωπολιτικό ενδιαφέρον εμπλοκής τους σε αντιθέσεις μακρινές και εκτός της ζώνης συμφερόντων τους δεν έχουν. Τούτο, μάλιστα, είναι πρόσθετος λόγος ανησυχίας για την εγκαθίδρυση ενός διεθνούς σκηνικού δυνητικής αναμέτρησης παγκόσμιας κλίμακας.  

(Η Ελλάδα, για παράδειγμα, αίφνης αναμιγνύεται …στο Σαχέλ. Και δυστυχώς το κάνει, όταν το ελληνικό ΥΠΕΞ σε ανακοίνωσή του πριν λίγες ώρες μας ενημέρωσε ότι σε τηλεφώνημα Δένδια-Λαβρόφ, η Αθήνα έθεσε υπόψη της Μόσχας τις πάγιες ελληνικές θέσεις για το ουκρανικό ζήτημα. Εγώ γνωρίζω ότι οι πάγιες ελληνικές θέσεις στο ουκρανικό είναι ταυτόσημες με της ΕΕ και του ΝΑΤΟ. Αλήθεια, στο ελληνικό ΥΠΕΞ αγνοούν ότι στην Ουκρανία ζουν έλληνες; Εξυπηρετεί τα ελληνικά συμφέροντα αυτή η στάση; Ή απλά η χύδην προσχώρηση στη λογική του ρόλου μιας «χώρας προσκολλήσεως» έχει καταστεί απαράβατη αρχή της ελληνικής διπλωματίας του 21ου αιώνα;).