23 Φεβ. 2020

Λέξεις ή νοήματα;

H αποχώρηση των ποιητών

Οι θάνατοι των ποιητών μας αθροίζονται στο γύρισμα σελίδας της εποχής μας. Η απώλειά τους σηματοδοτεί όλο και λιγότερο δημόσιο αισθητικό λόγο «επί χάρτου», παράγοντας την αμηχανία της αγωνίας, που ήδη είναι επί τάπητος, εάν και κατά πόσον τα κείμενα των κοινωνικών δικτύων μπορούν να παράγουν ανάλογης έντασης και βάθους συγκινήσεις με την έντυπη μεταφορά στίχων. Το τελευταίο ποιητικό βιβλίο στο ράφι δεν θα πάψει να υφίσταται επειδή θα αποσαθρωθεί η χάρτινη υπόστασή του, αλλά επειδή δεν θα υπάρχει πια ούτε ένας αναγνώστης να το ξεφυλλίσει.

Πρακτικά, ο χαμός ενός ποιητή εξάπαντος διαμηνύει το τέλος μιας ανθρώπινης  φωνής με αυξημένο ειδικό βάρος στα αισθητικά προτάγματα κάθε εποχής. Άρα είναι ένα πλήγμα στον Πολιτισμό. Ταυτόχρονα, η ίδια απώλεια κομίζει το τέλος μιας μοναδικής μεθόδου ενσωμάτωσης των πραγμάτων στο εξατομικευμένο αισθητικό πεδίο του ποιητή που έφυγε, η οποία μέθοδος πια δεν θα επανεμφανιστεί ποτέ, όσοι κι αν διεκδικήσουν την ιδιότητα του «μαθητή» του.

Κυρίως, όμως, εκείνο που δημιουργεί τη μεγαλύτερη χασούρα για τον Πολιτισμό όλων μας είναι ο επίλογος σε μια «μοναδική έκφραση», που δεν θα επαναληφθεί ποτέ άλλοτε, δηλαδή μια αποκλειστική τέχνη εξωτερίκευσης όσων συμβαίνουν «εντός» του ποιητή. Και στην ποίηση το σημείο αυτό δείχνει να περιγράφει και τα κρίσιμο σημείο διάκρισης του ποιητικού λόγου από όλα τα άλλα εκφραστικά μέσα που συνθέτουν τον κόσμο των Τεχνών. Ίσως γι’ αυτό οι ποιητές πεθαίνουν με τον δικό τους τρόπο, λες και την ώρα που αφήνουν πίσω την ανάσα τους γράφουν και τον τελευταίο στίχο τους.     

Νομίζω πως αυτό πρέπει να το εξηγήσω λίγο περισσότερο! Ο μουσικός έχει όπλο του τις νότες, ο ζωγράφος τον χρωστήρα και ο γλύπτης τη σμίλη. Δηλαδή, τα όπλα τους εντοπίζονται αμέσως.  Ο ποιητής τί έχει; Τις λέξεις ή τα νοήματά τους, όπως μόνον ο ίδιος τις αισθάνεται, αν και συνιστούν αρθρωμένο σύστημα επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων; Δεν το γνωρίζω! Και νομίζω δεν θα καταλήξω ποτέ τί απ’ τα δύο είναι το εκφραστικό μέσο του ποιητή.

Φυσικά, ο μουσικός εκτός από τις νότες έχει και το πλήκτρο, τη χορδή ή το δοξάρι, ως υλικά μέσα αποτύπωσης της νότας. Ο ζωγράφος έχει τα χρώματα, ως πεδίο εκφραστικής απογείωσης του υλικού στοιχείου, που διαπραγματεύεται με τον χρωστήρα. Και ο γλύπτης έχει το υλικό του, το μάρμαρο, το μέταλο ή το γυαλί, που μεταμορφώνει από άψυχο υλικό σε δέσμη νοημάτων. Αυτές οι διαφορές μεταξύ «μέσου» και «υλικού» διακρίνονται διά γυμνού οφθαλμού. Στην ποίηση είναι νομίζω απροσδιόρστο ποιό είναι το «υλικό» και ποιό είναι το «μέσο». Για να το πώ με μια μεταφορά, κοντινότερο απ’ όλα στην ποίηση θεωρώ ένα πνευστό. Όπου δυσκολεύεσαι να διακρίνεις εάν η ανάσα που εξέρχεται είναι που παράγει το Έργο, ή είναι η διαμεσολάβηση διαχείρισης της ανάσας.

Σε μια άλλη μεταφορά θέλω επίσης να επισημάνω ότι με τον προδιαγραφόμενο θάνατο της ποίησης «επί χάρτου», προκύπτει ένας ακόμη παραλληλισμός: Όπως με την τηλεόραση ο κινηματογράφος ποτέ δεν θα είναι πια ο ίδιος, νομίζω πως το διαδίκτυο αλλάζει την ποίηση. Είναι ακριβώς αυτή η αίσθηση ότι οι στίχοι διαθέτουν πια στην εποχή μας πρόσβαση σ’ ένα μέσο  παγκόσμιας εμβέλειας, αν και η ποίηση δεν υπάρχει παρά μόνο ως προσωπικό αισθητικό γεγονός, είτε του ποιητή είτε του αναγνώστη του.

Κι έτσι κάπως ένα σαββατόβραδο γίνεται η μετάβαση ενός αναγνώστη στη νέα πραγματικότητα, όπου πια η Κική Δημουλά δεν είναι πια εδώ. Όπως πριν λίγο καιρό δεν κάποιο βράδυ δεν ήταν πια εκεί ο Νάνος  Βαλωρίτης και η Κατερίνα Αγγλάκη-Ρουκ. Δεν είναι πως ό,τι έγραψαν χάθηκε. Είναι πως δεν θα ξαναγράψουν.